Đến hẹn lại lên, sau 12 năm chờ đợi, KRX vẫn tiếp tục được kì vọng đưa vào vận hành trong tháng 5/2024 sau thời gian thử nghiệm, qua đó có thể giúp thị trường chứng khoán Việt Nam gia tăng lưu lượng giao dịch, giảm thời gian giao dịch từ T+2.5 xuống T+1 hoặc T+0, qua đó giúp tăng thanh khoản thị trường và đưa thị trường chứng khoán Việt Nam từ mối nổi lên cận biên, qua đó thu hút thêm 25 tỷ USD vào năm 2030.
Nhất là trong giai đoạn gần đây, khi dự khảo về việc nhà đầu tư nước ngoài có thể giao dịch mà không cần ký quỹ 100% đang được thảo luận thông qua, giúp Việt Nam gỡ bỏ được những điểm nghẽn cuối cùng trong tiến trình nâng hạng.
Vậy thực sự các công ty chứng khoán đều sẽ hưởng lợi từ câu chuyện này? Và chúng ta sẽ cần xem xét những gì trong báo cáo quý 1 sắp tới của các công ty trong ngành để định vị cơ hội đầu tư trong giai đoạn tới?
Việc đầu tiên, chúng ta cần hiểu lại từng hoạt động của một công ty chứng khoán. Lấy ví dụ của SSI – chúng ta thấy các hoạt động như sau:
Hoạt động môi giới: Thông qua đội ngũ broker tư vấn đến khách hàng, công ty chứng khoán thu được hoa hồng môi giới, từ đó trích hoa hồng cho đội ngũ broker và hưởng chênh lệch để dùng cho vận hành hệ thống. Như SSI trong năm 2023 có doanh thu môi giới 1.502 tỷ (-12% yoy) và lợi nhuận gộp mảng môi giới đạt 186 tỷ (-50% yoy).
Hoạt động cho vay margin: Công ty chứng khoán dùng vốn tự có hoặc vốn vay, qua đó cho khách hàng vay margin để mua cổ phiếu trên sàn, như SSI thu được 1.568 tỷ lãi từ các khoản cho vay và phải thu (-12,9% yoy)
Hoạt động tự doanh: Công ty chứng khoán dùng vốn tự có để đầu tư trái phiếu, doanh nghiệp chưa niêm yết, doanh nghiệp niêm yết hay đơn thuần là tài sản phòng ngừa để phát hành chứng quyền. Mảng này sẽ bao gồm 3 phần FVTPL, AFS và HTM thể hiện danh mục đầu tư cổ phiếu trong kì, như trường hợp SSI, công ty ghi nhận tổng doanh thu mảng tự doanh ở mức 3.646 tỷ (+49,4% yoy) và lợi nhuận gộp đạt 2.932 tỷ (+105% yoy).
Hoạt động tư vấn đầu tư (IB): Công ty chứng khoán tư vấn niêm yết, thoái vốn, … qua đó nhận phí tư vấn hoặc có thể trực tiếp đầu tư doanh nghiệp để hưởng lợi khi niêm yết trên sàn.
Hoạt động khác: hoạt động lưu ký, hoạt động nguồn vốn, tư vấn tài chính, khác, …
Qua trường hợp SSI, dù là doanh nghiệp top 2 thị phần môi giới chứng khoán trên thị trường (đạt thị phần 9,32% trong Q1/2024) song lợi nhuận chủ yếu lại đến từ mảng tự doanh trong khi lợi nhuận gộp mảng môi giới và cho vay margin ngày càng thu hẹp.
Ngẫm về một đại dương “Xanh” nhưng “Đỏ”
Về mảng môi giới: SSI thật ra là hình mẫu của hầu hết các công ty chứng khoán khác trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt hiện nay, khi ngày càng nhiều công ty chứng khoán quyết tâm cắt máu đến cùng trong cuộc chiến giành thị phần, từ việc hạ phí giao dịch từ 0,35%/giao dịch xuống 0,15% rồi 0,1% đến miễn phí (chỉ tính phí sở 0,027% như Pintree, TCBS), đến tăng phần trăm hoa hồng cho đội ngũ broker từ 25% – 30% phí net lên 60 – 65% và giờ lên tận 96% (như chính sách của SSI mới ban hành gần đây).
Có thể thấy nguồn thu từ mảng môi giới càng ngày càng thu hẹp bất chấp viễn cảnh thanh khoản có thể tăng thêm 50% – 70% so với hiện tại khi chuyển đổi về T+0, qua đó nguồn thu ròng từ hoạt động môi giới gần như chỉ đủ bù chi phí vận hành cho hệ thống IT, back office, …
Về mảng cho vay: với nguồn vốn rẻ từ chính quốc, các công ty chứng khoán có vốn nước ngoài như Mirase Asset, KIS, Yuanta, … luôn nằm trong top các doanh nghiệp cho vay nhiều nhất với lãi suất thấp nhất thị trường (quanh 8 – 9%/năm), theo thời gian, các công ty chứng khoán mới có sự hỗ trợ từ các định chế tài chính lớn đẩy mạnh gia nhập (nhờ nguồn vốn ngắn hạn từ ngân hàng mẹ) cũng tham gia với mức lãi suất tương đương, điều này vô hình chung khiến lãi suất margin có xu hướng suy giảm theo thời gian và làm giảm biên lãi gộp mảng cho vay tại các doanh nghiệp trong nước không có ngân hàng trợ lưng (như SSI, VND, HCM, …).
Ngoài ra, với giới hạn dư nợ cho vay tối đa 2 lần vốn chủ sở hữu, để tiếp tục mở rộng dư nợ, phần lớn các doanh nghiệp sẽ phải đẩy mạnh tăng vốn, qua đó làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn vốn mang lại cho cổ đông (như ACBS tăng vốn 2 lần trong năm 2023 đưa vốn điều lệ từ 3.000 tỷ lên 7.000 tỷ và tiếp tục dự kiến tăng vượt 10.000 tỷ trong năm 2024).
Tự doanh và IB: lối ra hiện tại của các công ty chứng khoán khi đội ngũ tự doanh có thể đầu tư các công ty khác tiềm năng (trên sàn và dưới sàn), từ đó tạo ra lợi nhuận đột biến cho doanh nghiệp.
Có thể kế đến ở đây một số trường hợp như:
FTS: với khoản đầu tư tại MSH từ thời điểm chưa niêm yết, FTS sẽ ghi nhận trích lập và cả hoàn nhập tài sản tài chính liên quan đến cổ phiếu MSH, qua đó tạo ra lợi nhuận hoặc các khoản lỗ đột biến liên quan.
VCI: tập trung mảng IB và đầu tư các doanh nghiệp tiềm năng trước khi niêm yết, có thể thấy các khoản đầu tư tiêu biểu của VCI cuối năm 2023 như IDP (lợi nhuận xấp xỉ 4 lần) hay NAPAS (lợi nhuận xấp xỉ 46%).
SHS: tập trung ở EIB, MWG và đặc biệt là FRT (với lợi nhuận dự phóng 256 tỷ đến cuối Q1/2024 nếu vẫn giữ nguyên số lượng).
VND: tập trung chủ yếu ở trái phiếu chưa niêm yết và phần lớn liên quan đến tập đoàn Trung Nam. Điều này khiến khoản phải thu từ cổ tức và lãi các tài sản tài chính cũng tăng dần 2 năm qua.
Lời kết:
Dù chiếc bánh thanh khoản có thể tiếp tục gia tăng trong tương lai song viễn cảnh kinh doanh hoà vốn mảng môi giới và cho vay lại là câu chuyện mà các công ty chứng khoán phải đối mặt, chính vì thế chuyển hướng sang tự doanh và IB hoặc các hoạt động khác là điều bắt buộc với các công ty chứng khoán tại thời điểm hiện tại.
Song không phải công ty nào cũng thành công với bước chuyển trên mà đôi khi vẫn còn kẹp lại với những rủi ro trong quá khứ.
Sau sự kiện Vndirect bị tấn công mạng, rủi ro bảo mật xuất hiện và dần trở thành thiên nga đen với các doanh nghiệp trong ngành, song trong nguy có cơ, các doanh nghiệp đã chuẩn bị trước hệ thống bảo mật tốt lại có cơ hội gia tăng thị phần và làm bàn đạp để thu hút các nguồn vốn đầu tư từ các tổ chức quốc tế khi thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng (như SSI, HCM).
Tuy nhiên, với định giá đã chạy trước rất nhanh, cá biệt một số cổ phiếu vượt đỉnh lịch sử chu kì trước (như FTS, BSI, CTS, …), có thể thấy các công ty chứng khoán hiện tại đang không hề rẻ, chính vì vậy luôn tiềm ẩn rủi ro xuất hiện các pha điều chỉnh về các vùng định giá hấp dẫn hơn.
Do đó các nhà đầu tư luôn phải cẩn trọng và định vị rõ những vùng giá phù hợp cũng như tâm thế đầu tư/đầu cơ hợp lý nhằm tránh việc vào một vị thế rủi ro trong giai đoạn nhiều biến động hiện tại.
Cơ hội bán vốn nước ngoài:
Việc công ty chứng khoán không được mở mới khiến giấy phép hoạt động của mỗi công ty trong ngành ngày càng tăng giá, do đó, xu hướng mua cổ phần để thành cổ đông chiến lược có thể gia tăng trong giai đoạn tới, nhất là ở các công ty chứng khoán có tổ chức lớn như ngân hàng đứng sau (nhờ sự hỗ trợ từ nguồn vốn ngắn hạn giá thấp ở ngân hàng mẹ), đây có thể là xu hướng lớn trong quá trình nâng hạng thị trường của Việt Nam.
1. NĐT lưu ý 3 CTCK có Bank mẹ: ORS, MBS, SHS
2. Ưu điểm là cả 3 đều có các ngân hàng mẹ đứng phía sau và chưa bán vốn cho tổ chức nước ngoài nào nên đều có triển vọng bán vốn sau này như FTS, BSI, …
3. Trong 3 cổ thì SHS thì dạng chủ yếu tự doanh, máu me hơn nhiều , hút dòng tiền khoẻ, điên và đầu cơ hơn. Đoạn này SHS nắm nhiều FRT nên định giá lại cũng ra nhiều. SHS thì lợi nhuận chủ yếu đến từ mảng tự doanh và cho vay margin. Vì là công ty tier 2 nên chiến lược của SHS là hướng tới nhóm khách hàng ngách với chính sách margin riêng cho nhóm này, có khi môi giới là back lại hoàn toàn, ngoài phần trên, SHS tập trung vào danh mục tự doanh, nên ưu điểm là thị trường thuận sẽ mang lại lợi nhuận lớn, còn ngược lại khi thị trường downtrend thì dễ ghi nhận lỗ lớn, có thể thấy như Q2/2022 SHS lỗ tự doanh tầm 563 tỷ.
4. ORS thì mạnh về phần “lợi nhuận khác” tức chỗ phần tư vấn trái phiếu. ORS có tham vọng cao hơn do thuộc tập đoàn tư nhân là DOJI, do đó có những phát kiến để đột phá kết quả kinh doanh hơn, nên hiện tại vẫn đang gặp khó khi thị trường trái phiếu vẫn chưa phục hồi.
5. Còn MBS thì tiền thân là chứng khoán Thăng Long, từng một thời là số 1 trên thị trường song sau này bán mình vì câu chuyện cho vay margin quá nhiều, nên từ đó MBS có hướng đi an toàn hơn và tập trung chủ yếu vào việc gia tăng thêm các trải nghiệm người dùng để giữ thị phần môi giới truyền thống. MBS có cả phần lợi nhuận môi giới, cho vay và tự doanh, song giai đoạn trước thì mảng môi giới mang lại lợi nhuận tốt nhất. Tuy nhiên về dài hạn với câu chuyện Zero Fee thì mảng này đi xuống dần thôi.
Ngắn hạn chọn SHS theo dòng tiền đầu cơ và sóng ngành phục hồi khi VNI chỉnh xong. Hợp bắt đáy khi WO và thị trường đảo chiều trong xu thế uptrend dài hạn.
Trung hạn chọn MBS nhờ việc vẫn có thị phần cao trong thị trường môi giới truyền thống và tăng trưởng an toàn, chậm chắc, bền vững.
Dài hạn chọn ORS nhờ tham vọng và kì vọng thị trường trái phiếu phục hồi.
