Giá trị giao dịch bình quân trên sàn HOSE trong ba tuần đầu tháng 10 đạt 13.000 – 15.000 tỷ đồng/phiên, giảm mạnh so với trong tháng 9.
Thanh khoản giảm, vì đâu?
Tâm lý thận trọng đang chiếm ưu thế trên thị trường chứng khoán trong nước sau chuỗi ngày giảm điểm liên tục. Giao dịch buồn tẻ, đặc biệt là trong các phiên sáng, khi nhiều phiên đến khung giờ 11h, sàn HOSE chỉ ghi nhận giá trị khớp lệnh quanh mức 4.000 tỷ đồng và lực mua có thể mạnh hơn vào phiên chiều (phiên ATC) nếu thị trường có nhịp điều chỉnh mạnh, các cổ phiếu đồng loạt lao dốc.
Trước đó, chỉ số VN-Index đã ghi nhận một xu hướng tăng bền vững sau khi tạo đáy tại mức 873 điểm vào ngày 16/11/2022. Thanh khoản theo đó cũng dần nhích lên từ đầu tháng 4/2023, khi Chính phủ liên tục ban hành các chính sách hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp vượt qua khó khăn, thúc đẩy nền kinh tế hồi phục, đặc biệt là các chính sách liên quan đến thị trường trái phiếu doanh nghiệp, thị trường bất động sản và thị trường tiền tệ (hạ lãi suất) giúp niềm tin của giới đầu tư tăng lên.
Đợt bùng nổ về thanh khoản của thị trường chứng khoán rơi vào giai đoạn tháng 7 – 9/2023, trùng với thời điểm chỉ số VN-Index ghi nhận những biến động mạnh.
Với đà tăng mạnh của thanh khoản từ tháng 7, lẽ ra thị trường có cơ hội bùng nổ hơn, nhưng đợt giảm nhanh và mạnh của chỉ số từ cuối tháng 9 vừa qua – ảnh hưởng bởi áp lực tỷ giá và những biến động chính trị phức tạp trên thế giới – đã khiến chỉ số VN-Index mất đi những ngưỡng hỗ trợ cứng. Tâm lý thị trường đã bị ảnh hưởng đáng kể, giao dịch trở nên thận trọng hơn.
Thanh khoản giảm bắt nguồn từ một số nguyên nhân, nhưng mấu chốt là dòng tiền lớn chưa thực sự nhập cuộc. Dòng tiền này cần phân bổ để xử lý các khoản nợ trái phiếu và nợ xấu ngân hàng khi bước sang năm 2024, Thông tư 02/2023/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước (quy định về việc các tổ chức tín dụng cơ cấu lại thời hạn trả nợ và giữ nguyên nhóm nợ nhằm hỗ trợ khách hàng vượt qua khó khăn) sẽ hết hiệu lực và các lô trái phiếu gia hạn được trong năm 2023 sẽ tái đáo hạn.
Bên cạnh đó, bối cảnh thế giới nhiều biến động, đặc biệt là áp lực tỷ giá khiến Ngân hàng Nhà nước liên tục hút ròng trên kênh tín phiếu. Ngoài ra, nó đến từ sự dè dặt của nhà đầu tư cá nhân trước bối cảnh thế giới kém tích cực.
Cũng có ý kiến cho rằng, thanh khoản sụt giảm có một phần nguyên nhân là một số “kho” cổ phiếu lớn đang nằm im do bị thanh tra. Việc mua bán thông qua “kho hàng” chứng khoán thực chất giống với nghiệp vụ cho vay margin của các công ty chứng khoán.
Các kho có thể cho nhà đầu tư vay tiền để mua những mã chứng khoán bất kỳ mà nhà đầu tư đánh giá là tiềm năng, không nhất thiết phải theo danh sách cổ phiếu được giao dịch ký quỹ do sở giao dịch chứng khoán quy định. Giai đoạn thị trường sôi động, hoạt động đầu tư theo kho được cho là rất sôi động, do nhà đầu tư không bị giới hạn chặt chẽ như hoạt động cho vay margin, tỷ lệ đòn bẩy cũng cao hơn, nên khi thị trường đi lên cho tỷ lệ sinh lời cao hơn và ngược lại.
Tổng dư nợ của từ các “kho” ước đạt không dưới 1 tỷ USD và nguồn từ các kho đang đóng góp trên dưới 20% thanh khoản thị trường. Như vậy, nếu các “kho” cổ phiếu thu hẹp phạm vi hoạt động thì thanh khoản có thể tiếp tục ghi nhận giảm.
Trên thực tế, việc thanh khoản ghi nhận mức sụt giảm mạnh chủ yếu xuất phát từ sự suy yếu cả cung và cầu trong ngắn hạn, khi các nhà đầu tư cầm tiền có tâm lý vẫn chờ đợi nhịp chỉnh của thị trường hoặc cơ hội rõ nét hơn để mua thêm vào trong khi người đang nắm giữ cổ phiếu thì mong thị trường hồi phục để cổ phiếu “gần bờ” hơn. Chính vì điều đó làm cho thanh khoản thị trường sụt giảm rất mạnh trong 2 tuần vừa qua.
Hụt thanh khoản chỉ mang tính thời điểm
Vấn đề thanh khoản mang tính thời điểm, khi thị trường bị chi phối bởi áp lực tỷ giá và lạm phát. Thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước cũng cho thấy tín hiệu có thể điều chỉnh chính sách. Thị trường chứng khoán là thị trường kỳ vọng, khi nhà đầu tư chưa có điều gì để kỳ vọng trong ngắn hạn thì thị trường đi vào điều chỉnh và tích lũy là lẽ thường.
Ngoài ra, báo cáo kết quả kinh doanh quý III chưa có nhiều điểm sáng. Hồi đầu năm, nhà đầu tư ngắn hạn đã mua vào ở mức giá thấp với kỳ vọng kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp sẽ tăng trưởng tích cực nhưng phần nào họ đã thất vọng. Nếu kết quả kinh doanh quý IV tiếp tục đi ngang, thị trường sẽ mất đi động lực tăng giá. Thanh khoản chỉ được “kích hoạt” khi dòng tiền thông suốt.
Thanh khoản giảm chỉ mang yếu tố thời điểm và cơ hội tạo ra sự hồi phục đang xuất hiện. Tuy nhiên, cách thức hồi phục sẽ quyết định lớn đến các kịch bản vận động sắp tới. Hiện dòng tiền phân hóa và chỉ tập trung vào nhóm cổ phiếu vốn hóa vừa và nhỏ đang có lợi thế về yếu tố cơ bản.
Ngoài ra, do thanh khoản thị trường ở mức thấp nên nhóm vốn hóa vừa và nhỏ vẫn sẽ là sự lựa chọn phù hợp đối với các giao dịch ngắn hạn tạo sóng. Chỉ số thị trường rõ ràng khó có thể tìm thấy động lực để bứt phá mạnh khi dòng tiền chỉ tập trung kiếm tìm các cơ hội lướt sóng, trong khi các nhóm vốn hóa lớn tiếp tục loay hoay chờ xác nhận đáy ngắn hạn.
Nhìn ở khía cạnh tích cực, giới chuyên gia cho rằng, thanh khoản giảm cho thấy dòng tiền chưa phải “bán sống bán chết” để thoát khỏi thị trường.
Ở thời điểm hiện tại, dòng tiền đang có sự luân chuyển khá chậm rãi, có xu hướng chảy nhiều hơn vào các cổ phiếu cơ bản để đón đầu kết quả kinh doanh quý III, các cổ phiếu thị trường hoặc cổ phiếu mang tính đầu cơ sẽ không quá được quan tâm như giai đoạn trước.
Sau nhịp điều chỉnh mạnh vừa qua, định giá của thị trường chung và nhiều nhóm cổ phiếu đã về vùng hấp dẫn hơn. VN-Index hiện đang giao dịch với mức P/E hơn 11 lần, thấp hơn so với trung bình trong quá khứ. Cổ phiếu nhiều nhóm ngành cũng đã có mức chiết khấu sâu khoảng 15 – 20% từ vùng đỉnh, qua đó mở ra cơ hội tích lũy đối với những cổ phiếu đầu ngành.
Ở thời điểm hiện tại, nhà đầu tư có thể quan tâm đến một số chủ đề đầu tư cho giai đoạn cuối năm như sự khởi sắc trở lại của nhóm ngành xuất khẩu; động lực từ thúc đẩy giải ngân đầu tư công; câu chuyện về giá cả hàng hóa và một số nhóm vốn hóa lớn có câu chuyện để hút dòng tiền.
Kỳ vọng, hệ thống giao dịch KRX sắp đưa vào vận hành sẽ tạo cú huých cho thanh khoản của thị trường chung. Hơn nữa, định giá thị trường đã thấp hơn sau đợt điều chỉnh, nhiều cổ phiếu về vùng hấp dẫn là yếu tố kích thích dòng tiền.
Đáng chú ý, trong phiên giao dịch gần nhất (24/10), thanh khoản khớp lệnh trên sàn HoSE chỉ vỏn vẹn 9.074 tỷ đồng, thấp nhất kể từ ngày 10/5.
Nhìn lại, kể từ ngày 10/5 đến nay, căn cứ vào diễn biến chỉ số VN-Index, để thấy rõ biến động thanh khoản, có thể chia làm 5 giai đoạn với 5 mốc thời gian.
- Mốc 1 là mở phiên ngày 10/5 tại 1.053 điểm.
- Mốc 2 là chốt phiên 11/7 tại 1.151 điểm.
- Mốc 3 là chốt phiên 6/9 tại đỉnh ngắn hạn 1.245 điểm.
- Mốc 4 là chốt phiên 25/9 tại 1.153 điểm.
- Mốc 5 là chốt phiên 13/10 tại 1.154 điểm.
Giai đoạn 1, từ mốc 1 lên mốc 2, chỉ số VN-Index bắt đầu vào xu hướng tăng sau quãng thời gian dài biến động trồi sụt suốt từ đầu năm. Ở giai đoạn mở đầu của xu hướng tăng này, thanh khoản khớp lệnh sàn HoSE trung bình đạt khoảng 13.700 tỷ đồng/phiên và chỉ số đại diện sàn HoSE tăng khoảng gần 100 điểm.
Giai đoạn 2, từ mốc 2 lên mốc 3, VN-Index bứt phá và đạt đỉnh ngắn hạn. Trong giai đoạn này, thanh khoản khớp lệnh sàn HoSE trung bình đạt khoảng 19.700 tỷ đồng/phiên, (cao hơn 43% so với giai đoạn trước) và VN-Index tiếp tục tăng khoảng gần 100 điểm. Giai đoạn này cũng đánh dấu thanh khoản khớp lệnh một phiên đạt đỉnh, lên tới gần 35.000 tỷ đồng vào ngày 18/8. Tuy nhiên, thanh khoản toàn sàn HoSE lại chưa đạt đỉnh.
Giai đoạn 3, từ mốc 3 (đỉnh ngắn hạn) đến mốc 4, VN-Index đi thụt lùi, đánh mất thành quả tăng ở giai đoạn trước, trong khi đó, giá trị khớp lệnh trung bình trên sàn HoSE lại đạt đỉnh với khoảng 23.000 tỷ đồng/phiên, cao hơn 17% so với giai đoạn trước.
Giai đoạn 4, từ mốc 4 đến mốc 5, VN-Index giảm mạnh rồi lại tái cân bằng. Thanh khoản khớp lệnh trung bình trên sàn HoSE sụt sâu, chỉ đạt khoảng 13.700 tỷ đồng/phiên, tương đương mức giảm 39% so với giai đoạn trước.
Giai đoạn 5 là từ mốc 5 đến nay. Giai đoạn này chưa định hình xu hướng, cần thêm thời gian để quan sát, tuy nhiên đang có dấu hiệu suy giảm khi kết thúc phiên 24/10, VN-Index ở mức 1.105 điểm, thấp hơn nhiều so với mốc 5.
Không kể giai đoạn 5 đang diễn ra, qua 4 giai đoạn đầu tiên, có thể thấy khá rõ tính chu kỳ của chỉ số VN-Index cũng như thanh khoản khớp lệnh. Theo đó, sau 4 giai đoạn, chỉ số VN-Index đã quay về mốc kết thúc của giai đoạn 1 và thanh khoản khớp lệnh cũng quay về mặt bằng của giai đoạn 1.
Câu hỏi được các nhà đầu tư quan tâm hiện nay là liệu VN-Index đã tạo đáy chưa và thanh khoản thị trường đã tạo đáy chưa? Một số nhà đầu tư tin rằng việc VN-Index tái cân bằng về trên mốc 1.150 điểm trong giai đoạn 4 là tín hiệu cho thấy thị trường đã tạo đáy và đang đi lên, dù khó tránh rung lắc mạnh. Tuy nhiên có lẽ đáy của VN-Index còn phụ thuộc rất nhiều vào dòng tiền, thể hiện qua thanh khoản.
Xét khoảng thời gian từ đầu năm đến trước phiên 10/5 (tức là trước giai đoạn 1), giá trị giao dịch khớp lệnh trung bình trên sàn HoSE chỉ đạt hơn 8.800 tỷ đồng/phiên. Nếu thanh khoản “teo tóp” về mức này, chỉ số VN-Index hoàn toàn có thể lùi về điểm khởi đầu của giai đoạn 1, tức là khoảng 1.050 điểm, thậm chí thấp hơn.
Trên thực tế, việc thanh khoản sụt giảm tại vùng đáy không phải là vấn đề. 10 năm trước, tức là năm 2013, chỉ số VN-Index biến động với mẫu hình khá giống với VN-Index cho đến khoảng hết tháng 9. Đáng chú ý, trước khi vào pha tăng cuối cùng, VN-Index tạo đáy kèm thanh khoản thấp, nhưng sau đó thanh khoản cải thiện rõ rệt theo đà đi lên của VN-Index. Mấu chốt ở đây vẫn là: liệu dòng tiền lớn có quay trở lại hay không?
Việc tìm được nguyên nhân khiến thanh khoản “hụt hơi” trong thời gian qua là rất quan trọng để đánh giá liệu dòng tiền lớn có quay trở lại thị trường hay không. Tuy nhiên, đây không phải là bài toán dễ dàng.
Một số quan điểm trên thị trường đang được đưa ra có thể tổng hợp lại như sau:
(1) Dòng tiền bị khối ngoại rút đi do lo ngại biến động tỷ giá.
(2) Dòng tiền của “cá mập” bị rút ra để trả nợ trái phiếu doanh nghiệp.
(3) Dòng tiền của “cá mập” bị rút ra để mua tài sản giá rẻ hoặc/và cung cấp dịch vụ cho vay kèm lãi suất cao.
(4) Dòng tiền “thông minh” đã rút khỏi thị trường cổ phiếu sau khi đạt tỷ suất lợi nhuận hấp dẫn từ đầu năm.
(5) Dòng tiền bị một bộ phận doanh nhân lớn – nhỏ rút ra để phục vụ sản xuất kinh doanh, đón đầu sóng phục hồi của nền kinh tế khi tốc độ tăng trưởng GDP cải thiện quý thứ 3 liên tiếp, dù còn chậm.
(6) Lãi suất huy động đang tạo đáy và sẽ sớm đi lên, nhất là tại các ngân hàng thương mại cỡ vừa và nhỏ.
(7) Dư nợ margin hiện đã ở mức cao nếu tính theo tỷ lệ dư nợ margin trên tổng giá trị vốn hóa thị trường.
Xem xét các nguyên nhân kể trên, có thể thấy thị trường chứng khoán đang gặp bất lợi về dòng tiền. Dòng tiền lớn không vào thì chỉ số VN-Index khó lòng có thể bứt phá, thậm chí tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chưa cần đến các tác nhân “đao to búa lớn”, chỉ riêng “câu chuyện muôn thuở” là margin cũng có thể khiến VN-Index lao đao, bởi như đã đề cập, dư nợ margin hiện đã ở mức cao. Bối cảnh xấu hoàn toàn có thể khiến các công ty chứng khoán hay các “kho” hạ tỷ lệ margin hoặc bán giải chấp cổ phiếu để quản trị rủi ro; trong khi ở chiều ngược lại, nếu bối cảnh tốt thì dư nợ margin cũng khó tăng mạnh do đã ở mức cao.
Để dòng tiền lớn trở lại thị trường, hoặc là phải chờ đợi cho đến khi các tín hiệu vĩ mô tốt lên rõ ràng hơn và thời gian chờ đợi có lẽ không hề ngắn, hoặc là giá cổ phiếu cũng như VN-Index phải rơi về một vùng giá “đủ hấp dẫn” để kích hoạt sớm dòng tiền.
