Một “ông” thuộc quản lý của Mỹ và “ông kia” nhất thiết phải thuộc về châu Âu. “Ông” bên Mỹ là Ngân hàng Thế giới (WB) và “ông” bên châu Âu là Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF).
Cả hai đều là những ông lớn trong định chế tài chính thế giới, cùng kiểm soát và chi phối những hoạt động tài chính toàn cầu với ảnh hưởng bao trùm kinh tế thế giới từ sau Thế chiến thứ hai đến nay.
Giữa WB và IMF có gì khác biệt?
Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ thế giới (IMF) có cơ chế hoạt động thoạt nhìn gần giống nhau và lắm lúc gây khó khăn trong việc phân biệt. Thậm chí John Maynard Keynes – một trong những người đưa ra ý kiến sáng lập hai tổ chức trên và được xem là một trong những kinh tế gia hàng đầu lịch sử kinh tế thế giới – cũng đã nhầm lẫn. Trong buổi lễ khai mạc IMF, Keynes thừa nhận, ông cứ nghĩ IMF nên gọi là ngân hàng trong khi WB nên gọi là quỹ.
Được gọi chung với cái tên “Các tổ chức Bretton Woods” (Bretton Woods Institutions, lấy theo tên ngôi làng thuộc bang New Hampshire, Mỹ – nơi phái đoàn 44 quốc gia tập trung để thống nhất việc thành lập vào tháng 7-1944), WB và IMF là bộ cột đôi chống đỡ cấu trúc của trật tự kinh tế và tài chính thế giới.
Trên bề mặt, WB và IMF có nhiều đặc tính giống nhau. Ban bệ của cả hai đều được quản lý bởi chính phủ các nước thành viên. Cả hai tổ chức đều chịu trách nhiệm giải quyết các vấn đề liên quan kinh tế và tập trung vào việc củng cố cũng như phát triển nền kinh tế của những nước thành viên.
Viên chức của cả hai tổ chức luôn cùng xuất hiện tại các cuộc hội thảo về kinh tế, phát biểu bằng thứ ngôn ngữ kinh tế và tài chính y hệt. Trụ sở của cả hai cũng đều ở Washington DC, nằm đối diện trên cùng một con đường tại vị trí cách không xa Nhà Trắng (trước kia họ thậm chí còn ở chung “nhà”).
Trụ sở WB và trụ sở IMF
Tuy thế, bề sâu cơ chế hoạt động của hai tổ chức trên có những điểm khác nhau khá rõ ràng mà điểm cơ bản nhất nằm ở chỗ:
WB là tổ chức phát triển trong khi IMF là tổ chức hợp tác với nhiệm vụ duy trì một cách trật tự cho hệ thống chi trả giữa các quốc gia. Mỗi tổ chức đều có cấu trúc riêng, mục đích riêng, có kho quỹ từ các nguồn khác nhau, cách hỗ trợ vốn khác nhau cho các nước thành viên và phương thức hoạt động cũng chẳng giống nhau.
Mục đích
Tại Bretton Woods, các phái đoàn đã chỉ định hướng đến cho WB, thể hiện qua cái tên chính thức của tổ chức này:
Ngân hàng Kiến thiết và Phát triển quốc tế (International Bank for Reconstruction and Development) với nhiệm vụ chủ yếu hỗ trợ tài chính cho sự phát triển kinh tế. Những khoản cho vay đầu tiên của WB vào cuối thập niên 40 đã được trao cho các nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề ở Tây Âu. Khi nền kinh tế Tây Âu hồi phục, WB chuyển đồng vốn cho các nước nghèo khác (được gọi chung là “các nước đang phát triển”).
Cho đến nay, WB đã cho các nước thuộc khối đang phát triển vay khoảng 330 tỉ USD. Trong khi đó, IMF ra đời với mục đích khác. Khi thành lập IMF, cộng đồng thế giới muốn phản ứng với nhiều vấn đề tài chính không thể giải quyết được từng tạo ra cuộc Đại khủng hoảng vào thập niên 30. Đó là sự biến động đột ngột, không tiên liệu nổi về giá trị hoán đổi tiền tệ giữa các quốc gia. Như thế, IMF trở thành “bác sĩ” của nền kinh tế toàn cầu, chuyên chữa trị các ung nhọt nhức nhối trong hệ thống kinh tế – tài chính.
Một trong những điều luật quan trọng nhất của IMF là buộc các nước thành viên phải để đồng tiền mình được trao đổi tự do với các đơn vị tiền tệ nước ngoài; và trong mọi trường hợp, phải báo cáo với IMF mọi sự thay đổi trong các chính sách tài chính – kinh tế nước mình, nhằm tránh gây ảnh hưởng cho nền kinh tế các nước thành viên. Hơn nữa, thành viên phải hiệu chỉnh các chính sách liên quan đến tài chính – kinh tế theo lời khuyên IMF để phù hợp với nhu cầu của toàn bộ khối nằm chung trong tổ chức.
Để hỗ trợ các nước thành viên tuân theo nguyên tắc trên, IMF cho vay tiền khi thành viên nào gặp rắc rối về tài chính. Bởi vậy, chẳng có gì ngạc nhiên khi IMF luôn can thiệp đôi khi khá thô bạo vào nền kinh tế một nước đang cần viện hỗ trợ của họ. Nói tóm lại, mục tiêu IMF là duy trì sự ổn định, mà theo họ, muốn ổn định thì phải có trật tự, trong khi đó, muốn tái lập trật tự từ mớ hỗn độn thì buộc phải cắn răng chịu đánh đổi một số mất mát.
Cấu trúc
Nhân sự IMF gồm 2.600 người và IMF không hề có chi nhánh như WB. Hầu hết ban bệ IMF làm việc tại Washington DC và số còn lại làm việc tại ba văn phòng nhỏ ở Paris, Geneva và Liên Hiệp Quốc ở New York. Nhân sự IMF là tinh hoa của giới kinh tế học thế giới.
Cấu trúc WB có phần phức tạp hơn. Bản thân WB chứa đựng hai tổ chức chính: Ngân hàng Kiến thiết và Phát triển quốc tế (IBRD) và Hiệp hội Phát triển quốc tế (International Development Association – IDA).
Ngoài ra, WB còn có những tổ chức sau (thuộc WB nhưng tách biệt về mặt tài chính và pháp lý): Công ty Tài chính thế giới (cung cấp vốn cho các công ty tư nhân ở các nước đang phát triển), Trung tâm ổn định và giải quyết mâu thuẫn đầu tư quốc tế và Cơ quan bảo vệ đa phương.
Nhân sự tổng cộng WB có khoảng hơn 7.000 người và tuy có 40 văn phòng trên khắp thế giới nhưng 95% nhân viên đều làm việc tại trụ sở chính ở Washington DC.
Nhân sự WB gồm các chuyên gia lão luyện thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau: nhà kinh tế học, kỹ sư, nhà hoạch định chương trình phát triển đô thị, nông nghiệp học, thống kê học, luật gia, chuyên viên dự án và chuyên viên khác trong lĩnh vực giao thông, phát triển nông thôn, giáo dục, năng lượng, dân số, y tế, truyền thông, cung cấp nước và cả kỹ sư cầu cống…
Nguồn vốn
WB là ngân hàng đầu tư, đứng trung gian giữa nhà đầu tư và người vay, tức là vay của người này để cho kẻ khác mượn. Các ông chủ WB là 181 quốc gia thành viên với tiền góp vốn bằng nhau. Quỹ của IBRD thu từ việc phát hành trái phiếu cho hơn 100 quốc gia còn Quỹ IDA có được từ sự đóng góp hảo tâm của các nước.
WB còn thu tiền từ việc bán trái phiếu trực tiếp cho các chính phủ, tổ chức và ngân hàng trung ương của các nước. Sau đó, WB dùng đồng vốn này cho các nước đang phát triển vay với mức lãi suất ưu đãi nhằm hỗ trợ các dự án tài chính cũng như chính sách cải tổ có triển vọng thành công.
IMF không phải là ngân hàng và không đứng trung gian giữa nhà đầu tư và người mượn. Nguồn vốn IMF thu được từ tiền đăng ký quota (quota subscription), giống như phí thành viên (membership fee), của 182 nước thành viên. Nước đóng góp cho IMF nhiều nhất hiện là Mỹ (chiếm 18,25%), kế đến là Đức (5,67%), Nhật (5,67%), Pháp (5,10%), Anh (5,10%). Khoản đóng góp này dựa theo nguyên tắc nước giàu đóng nhiều, nước nghèo đóng ít, 5 năm thì tính sổ lại một lần.
Điều kiện vay tiền
WB thường chỉ cho vay với đối tượng các nước đang phát triển. Nước càng nghèo càng dễ vay. Các nước đang phát triển mà GNP/đầu người vượt quá 1.305 USD thì có thể gõ cửa xin vay ở IBRD và phải hoàn trả trong 12-15 năm. Các nước cực nghèo mà GNP/đầu người dưới 1.305 USD thì vác túi đến xin vay ở IDA và trả sau 35-40 năm. Trong thực tế, các khoản cho vay của IDA thường đến với các nước có thu nhập đầu người hàng năm dưới 865 USD.
Trái lại, IMF cho phép mọi nước thành viên, bất luận giàu nghèo, đều có thể nhận được sự hỗ trợ tài chính. Như đã nói, nhiệm vụ IMF là duy trì trật tự và ổn định. Vì thế, khi chính sách kinh tế lệch hướng hay hệ thống tiền tệ trong nước gặp biến động (chẳng hạn giá đơn vị tiền tệ tụt giảm và giá hàng hóa tăng nhanh), nước thành viên có quyền nhờ IMF hỗ trợ và can thiệp. Tiền nhận được từ IMF phải hoàn trả trong thời gian 3-5 năm hoặc chậm nhất là 10 năm (lãi suất thấp hơn tỉ giá thị trường một chút)
Cả WB lẫn IMF đều là công cụ chính trị của Washington?
Đương kim Chủ tịch WB Robert Zoellick (trái) và (nguyên) Tổng giám đốc IMF Dominique Strauss-Kahn.
Ngay từ những ngày đầu, WB đã thể hiện yếu tố chính trị khi cho vay. Harry White – viên chức thuộc Bộ Tài chính Mỹ từng giúp thành lập WB – đã thẳng thừng nói với những khách hàng đầu tiên như sau: “Không gì thúc đẩy nhanh hơn các quốc gia theo đuổi một kiểu chủ nghĩa nào đó – Cộng sản hay gì đó khác – tiến đến dân chủ, khi họ đối mặt tình trạng nguồn vốn quốc gia thiếu”.
Thập niên 60 và 70, WB từng hào phóng cho vay đối với Indonesia và Zaire, những nơi được Washington đánh giá là rào chắn chặn đứng làn sóng Đỏ. Thập niên 80 và 90, WB luôn thúc các nước đang phát triển hạ hàng rào thuế nhập khẩu cũng như mở rộng cửa hơn cho đầu tư nước ngoài, như điều kiện bắt buộc để được nhận tiền vay.
Đã có quá nhiều chỉ trích trò “bắt chẹt” của WB cũng như sự lợi dụng và giật dây WB cho các mục tiêu chính trị từ Washington. Tuy nhiên, Mỹ – với tư cách cổ đông lớn nhất – luôn giành quyền bổ nhiệm chủ tịch (trong suốt lịch sử WB) và đương nhiên khống chế tổ chức này. Năm 1967, Tổng thống Lyndon Johnson bổ nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara làm Chủ tịch WB và 13 năm tại nhiệm của nhân vật này đã thật sự biến WB thành “nhóm lợi ích” của Washington.
Tương tự, khi Tổng thống Bush đề xuất (Thứ trưởng Quốc phòng) Paul Wolfowitz về WB (tháng 2-2005), chẳng lạ gì khi xuất hiện loạt ý kiến nháo nhào phản đối, gọi Wolfowitz “là một Robert McNamara ở giai đoạn kế tiếp, một bậc thầy dày dạn chinh chiến của Lầu Năm Góc đang tìm nơi ẩn náu để rũ sạch máu khỏi tay” – như cách nói của cây bút chính trị gạo cội Fred Kaplan trên tờ Slate.
Thậm chí Financial Times (nổi tiếng khuynh hướng bảo thủ) cũng bình luận rằng “thế giới sẽ xem một ngân hàng dưới sự điều hành Wolfowitz chẳng gì hơn là một công cụ của sức mạnh và quyền ưu tiên Mỹ”.
Christine Lagarde đang được Chính phủ Anh ủng hộ vị trí thay thế Strauss-Kahn
Cần nhắc lại, “phiên bản McNamara” trong Wolfowitz đã thể hiện ở nhiều chương trình cho vay có lắm chi tiết “mờ ám”.
Dựa vào lý do tham nhũng, Wolfowitz hoãn cho vay đối với Chad, Kenya, Campuchia, Bangladesh…, trong khi mở rộng chương trình tín dụng tại những nơi Mỹ có hoạt động can thiệp chẳng hạn Lebanon và Iraq (nước được vay đến 500 triệu USD). Trong thực tế, chính trị thật sự là gam màu chủ đạo trong chính sách Wolfowitz.
Hai tháng sau khi Tổng thống Uzbekistan, Islam A. Karimov, yêu cầu Mỹ rút quân khỏi nước mình (và chỉ ba tháng sau khi Wolfowitz về WB), tháng 9-2005, Wolfowitz hoãn chương trình trọn gói đối với Uzbekistan, ngay trước thời điểm sát nút cuộc họp WB bàn về vấn đề cho nước này vay (từ khi gia nhập WB năm 1992, Uzbekistan được vay hơn 500 triệu USD).
Giới chức WB còn thắc mắc tại sao Wolfowitz hoãn cho vay Ấn Độ chứ không phải Indonesia, nơi chứng kiến tình trạng tham nhũng nghiêm trọng; tại sao Uzbekistan chứ không phải Tajikistan; tại sao Congo-Brazzaville chứ không phải CHDC Congo.
Nói cách khác, chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế của WB bị chi phối không ít bởi chính trị mà đó là thứ chính trị nhìn theo quan điểm Washington. Người ta có thể thấy điều này qua ít nhất một ví dụ: Washington không giấu giếm việc ủng hộ thành phần lưu vong gốc Tây Tạng (vùng đất được xem thuộc Trung Quốc) và điều này đã thể hiện cụ thể ở việc WB không chấp nhận cho vay một chương trình xóa đói giảm nghèo ở miền Tây Trung Quốc (cách đây khoảng một thập niên)…
Với IMF, đừng nghĩ tổ chức này được người châu Âu cầm chịch lại có thể thoát khỏi ảnh hưởng Washington. Trong bài báo đề tài này, tờ Der Spiegel viết: “Cục dự trữ Liên bang Hoa Kỳ, những ngân hàng lớn tại Wall Street và Nhà Trắng đều xem IMF như một công cụ của chính sách Mỹ.
Thời Chiến tranh lạnh, các khoản cho vay của IMF đều phải đồng thuận với nghị sự chính trị Washington”. Sự kiểm soát IMF của Mỹ có thể thấy ở điểm, dù ghế Tổng giám đốc IMF là người châu Âu nhưng vị trí Phó giám đốc thứ nhất nhất thiết phải thuộc người Mỹ (sự dàn xếp này được áp dụng từ năm 1950 đến nay) và đó chính là người sẽ trở thành quyền Tổng giám đốc IMF một khi ghế tổng giám đốc có vấn đề gì đó, như trường hợp ông phó (người Mỹ) John Lipsky lên thay Dominique Strauss-Kahn khi ông này từ chức ngày 19-5-2011, sau scandal quấy rối tình dục (mà lý ra nhiệm kỳ Strauss-Kahn kết thúc vào tháng 10-2012).
Do đó, chẳng có gì ngạc nhiên khi nhiều ý kiến từ các nước mới nổi cho rằng, vụ ra đi bất đắc dĩ của Dominique Strauss-Kahn là cơ hội để bầu bán lại ghế Tổng giám đốc IMF và lần này tất nhiên không nên tiếp tục trao cho châu Âu. Tuy nhiên, viễn tưởng một người không thuộc châu Âu ngồi ghế điều hành IMF vẫn còn xa vời.
Tất cả ứng cử viên tiềm năng thay thế Strauss-Kahn được nêu đều là dân châu Âu, từ Bộ trưởng Tài chính Pháp Christine Lagarde, cựu Bộ trưởng Tài chính Đức Peer Stein brueck, đến cựu Chủ tịch Bundesbank (Ngân hàng Trung ương Đức) Axel Weber…
Hay hiểu một cách ngắn gọn như sau:
Sự khác nhau và giống nhau giữa Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB)
Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) được thành lập cùng nhau tại Bretton Woods, New Hampshire vào tháng 07/1944. Cả hai được thành lập để hỗ trợ nền kinh tế thế giới mặc dù mỗi tổ chức đều có những vai trò khác nhau. Vai trò của Quỹ Tiền tệ Quốc tế là bảo vệ hệ thống tiền tệ; trong khi đó, Ngân hàng Thế giới thực hiện vai trò phát triển kinh tế. Cả hai tổ chức đều có trụ sở tại Washington, D.C.
Mục đích
IMF giám sát chính sách kinh tế của các thành viên cũng như sự trao đổi tiền tệ tự do trong hệ thống tỷ giá cố định. Để duy trì trật tự tài chính này, IMF cũng hoạt động như một nhà cung cấp các khoản vay khẩn cấp cho các thành viên gặp khó khăn. Đổi lại, các thành viên sẽ nỗ lực cải cách chính sách kinh tế của họ.
Ngân hàng Thế giới hỗ trợ phát triển kinh tế cho các quốc gia nghèo bằng cách tài trợ cho các dự án cụ thể nhằm giúp nâng cao năng suất. Ngân hàng Thế giới bao gồm hai tổ chức: Ngân hàng Quốc tế về Tái thiết và Phát triển (IBRD) và Hiệp hội Phát triển Quốc tế (IDA). IBRD cho các quốc gia đang phát triển vay với lãi suất ưu đãi, trong khi đó IDA chỉ cho các nước nghèo nhất vay và không tính lãi suất.
Nhân viên
Nhân viên của IMF khoảng 2.400 người, trong số đó khoảng một nửa là các nhà kinh tế. Hầu hết các nhân viên của IMF làm việc ở Washington, DC, những nhân viên khác hoạt động tại các nước thành viên trên toàn thế giới. Trong khi đó, Ngân hàng Thế giới có khoảng 10.000 nhân viên tại hơn 160 quốc gia trên thế giới. Nhân viên của Ngân hàng Thế Giới đa dạng hơn IMF, họ là các các nhà kinh tế, nhà khoa học, các nhà phân tích, các chuyên gia công nghệ thông tin và kỹ sư. Hai phần ba nhân viên của Ngân hàng Thế giới làm việc tại Washington, DC, trong khi các nhân viên còn lại hoạt động trên toàn thế giới.
Sự tương tác
Mặc dù IMF là một cơ quan của Liên Hiệp Quốc nhưng nó cũng có điều lệ, cơ cấu và những thỏa thuận tài chính riêng. IMF không chỉ làm việc với 187 thành viên của mình mà còn hợp tác với Ngân hàng Thế giới, Tổ chức Thương mại Thế giới và các cơ quan của Liên Hiệp Quốc. Để trở thành thành viên của IMF, các quốc gia phải làm thủ tục xin phép và được chấp nhận bởi các thành viên khác.
Ngân hàng Thế giới cũng có 187 thành viên. Các thành viên này chi phối Ngân hàng Thế giới thông qua Hội đồng Thống đốc. Ngoài việc hợp tác với các nước đang phát triển, Ngân hàng Thế giới còn làm việc với các tổ chức quốc tế khác nhau cũng như với cơ quan chuyên môn và học thuật.
Quỹ tài trợ
IMF xây dựng quỹ tài chính của mình thông qua phí thành viên, được gọi là hạn ngạch. Mỗi quốc gia thành viên trả tiền cho một hạn ngạch dựa trên quy mô kinh tế của quốc gia đó, vì vậy các nền kinh tế lớn phải trả nhiều tiền hơn. Ngân hàng Thế giới xây dựng quỹ tài chính của mình thông qua vay vốn bằng cách phát hành trái phiếu AAA cho các nhà đầu tư. Ngoài ra, WB còn nhận được các khoản tiền từ các nhà tài trợ.
