Mẫu hình trong chứng khoán là gì? Những mẫu hình giao dịch thành công, Mẫu hình ngắn hạn
Mẫu hình nến (candlesticks) là công cụ quan trọng khi tham gia đầu tư. Tuy nhiên, không phải nhà đầu tư nào cũng hiểu và sử dụng hiệu quả công cụ này. Vì thế, bài viết chỉ tổng hợp một số đặc điểm và kinh nghiệm khi sử dụng mẫu hình này trên thị trường chứng khoán Việt Nam để nhà đầu tư có thể nâng cao hiệu quả.
Mẫu hình giá ngắn hạn và dài hạn
Trong phân tích kỹ thuật, mẫu hình giá được phân chia khá rõ ràng thành 2 nhóm: (1) mẫu hình giá trong dài hạn và (2) mẫu hình giá trong ngắn hạn.
Nhóm 1: Mẫu hình giá trong dài hạn. Nhóm mẫu hình này xuất hiện trong các khung thời gian lớn từ vài tuần đến vài tháng, thậm chí có nhiều mẫu hình được hình thành trong nhiều năm. Nổi bật trong nhóm này là các mẫu hình như vai đầu vai, hai đỉnh, hai đáy, mẫu hình lá cờ… từ dài hạn ở đây chỉ về khung thời gian mẫu hình đó hình thành.
Nhóm 2: Mẫu hình giá trong ngắn hạn. Gồm những mẫu hình giá hình thành dựa trên giá đóng cửa, mở cửa, cao nhất và thấp nhất của phiên giao dịch hoặc 1 khung thời gian nào đó. Đôi khi, mẫu hình là sự tập hợp của một nhóm các cây nến/thanh nhưng không quá 5 cây nến. Điển hình trong nhóm này là các mẫu hình nến candlesticks (nến Nhật) hoặc đồ thị thanh (của phương tây).
Hình 1. Mẫu hình giá ngắn hạn và dài hạn
Với nhóm mẫu hình giá ngắn hạn sẽ có 2 nhóm nhỏ hơn là mẫu hình nến Nhật (candlesticks) và mẫu hình thanh (thường được châu Âu và Mỹ sử dụng). Tuy nhiên, các dạng mẫu hình nến candlesticks được sử dụng rất rộng rãi ở Việt Nam, bài viết sẽ tập trung phân tích vào nhóm mẫu hình nến này ở phần bên dưới.
Đặc điểm của nhóm mẫu hình ngắn hạn
Do khung thời gian hình thành mẫu hình của hai nhóm này khác nhau nên đặc điểm của hai nhóm cũng có sự khác biệt rất lớn. Với nhóm 2 đây là dạng mẫu hình ngắn hạn thường được hình thành dựa vào 1-5 phiên giao dịch (trên đồ thị ngày) nên mức độ tin cậy sẽ không cao, hay tín hiệu đảo chiều rất dễ bị đảo ngược (ví dụ, mẫu hình Bearish Engulfing). Điều này đồng nghĩa với mẫu hình dù được xác nhận thì xác suất mẫu hình nến thất bại cũng khá lớn. Vì thế, khi giao dịch theo nhóm này thì nhà đầu tư phải gánh chịu rủi ro cao hơn hẳn so với việc giao dịch dựa trên các mẫu hình trong dài hạn.
Sử dụng kết hợp các tín hiệu. Do xác suất thất bại của các mẫu hình nến là cao nên thường phải sử dụng kết hợp các tín hiệu khác nhau để nâng xác suất chính xác của tín hiệu lên, có thể sử dụng các chỉ báo như đường trung bình động, ngưỡng kháng cự, hỗ trợ, chỉ báo… trong đó quan trọng nhất là tín hiệu từ khối lượng. Nếu một mẫu hình Bullish Engulfing xuất hiện thì xác suất thất bại có thể lớn. Nhưng nếu mẫu hình này xuất hiện kèm khối lượng tăng cao,thì đó lại là một tín hiệu đảo chiều quan trọng trong xu hướng, cho thấy khả năng hình thành đáy khá lớn.
Không có mục tiêu giá. Với nhóm mẫu hình dài hạn thì có 2 cách để đo lường giá là phương pháp đo chiều cao mẫu hình và chiều dài cán cờ. Tuy nhiên, với nhóm mẫu hình nến thì hầu như không có phương pháp tính giá cụ thể, chỉ cho biết tại thời điểm đó thị trường có khả năng đảo chiều nhưng không chỉ ra mức độ tăng/ giảm của thị trường là bao nhiêu.
Thanh khoản quyết định sự thành công. Ở đây thanh khoản được nói đến là thanh khoản chung của tài sản hoặc thị trường đang được phân tích bằng mẫu hình nến. Các dạng mẫu hình này sẽ hoạt động tốt trong thị trường có tính thanh khoản cao, các nhà đầu tư mua bán thường xuyên. Điều này giúp các mẫu hình trở nên “mượt” hơn và hoạt động hiệu quả hơn. Thị trường có thanh khoản cao cũng hàm ý về sự tham gia đủ lớn của bên mua và bên bán, đảm bảo cho một số chi phí giao dịch liên quan đến chênh lệch giá giữa bên mua và bán bị thu hẹp đáng kể.
Áp dụng tại Việt Nam
Với thị trường chứng khoán Việt Nam, nhà đầu tư cần lưu ý một số vấn đề khi áp dụng mẫu hình nến candlesticks như sau:
Chọn khung phân tích phù hợp. Với đặc điểm của thị trường Việt Nam theo ý kiến của người viết thì khung thời gian phù hợp để áp dụng mẫu hình nến là theo ngày. Nếu áp dụng trên khung thời gian lớn hơn (theo tuần hoặc tháng) sẽ làm các tín hiệu bị trễ đi rất nhiều. Bên cạnh đó, chúng ta cũng phải chờ cho hết tuần hoặc tháng thì mới có giá đóng cửa để sử dụng mẫu hình, điều này làm giảm hiệu quả của mẫu hình đi rất nhiều. Bên cạnh đó, mẫu hình nến trên đồ thị tuần hoặc tháng cũng cho tín hiệu trễ hơn so với đồ thị ngày.
Nếu dùng mẫu hình cho khung thời gian nhỏ hơn 30 phút, 1 giờ hoặc 4 giờ chúng ta sẽ gặp vấn đề liên quan đến thanh khoản. Có thể trong 1 phiên giao dịch thanh khoản đủ để mẫu hình nến trở nên hiệu quả. Tuy nhiên, khi phân tích mẫu hình trên các khung thời gian thấp hơn như 1 giờ thì thanh khoản sẽ không đủ để mẫu hình trở nên hiệu quả (có thể sử dụng được). Bên cạnh đó, khối lượng giao dịch cũng thay đổi khá nhiều theo thời gian giao dịch trong ngày, khối lượng thường thấp ở đầu phiên giao dịch sau đó tăng dần và giảm trở lại, cuối cùng đột biến trong phiên ATC. Sự biến động này của khối lượng sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến hiệu quả của mẫu hình.
Mẫu hình đảo chiều ở vùng đáy kèm khối lượng có độ tin cậy cao. Trong giai đoạn điều chỉnh, thị trường có thể xuất hiện rất nhiều phiên với các mẫu hình đảo chiều điển hình, nhưng hầu hết đều là các tín hiệu nhiễu với khả năng thất bại khá lớn. Tuy nhiên, nếu mẫu hình đảo chiều đó được xác nhận bởi sự đột biến tăng trong khối lượng, khối lượng tăng mạnh so với giai đoạn trước. Thì đó lại là tín hiệu đảo chiều quan trọng, khi khối lượng tăng điều đó có nghĩa nhà đầu tư đang muốn tham gia thị trường trở lại.
Không phải cổ phiếu nào cũng sử dụng được mẫu hình nến. Ngay cả một số cổ phiếu có vốn hóa lớn cũng có thể gặp vấn đề này. Vì xuất phát từ yếu tố thanh khoản của thị trường. Nếu cổ phiếu không có đủ số lượng người mua và bán thể hiện qua khối lượng thì mẫu hình candlesticks sẽ không hiệu quả, hoặc khi khối lượng giảm xuống mức thấp thì ngay cả các mẫu hình nến trên các cổ phiếu bluechip cũng không còn chính xác. Vì thế, khi quyết định áp dụng mẫu hình nến cho một mã nào đó nhà đầu tư cần cân nhắc yếu tố thanh khoản trước khi sử dụng.
Mẫu hình giá được sử dụng khá phổ biến trên thị trường tài chính để phân tích xu hướng, dự báo thị trường và đầu tư. Tuy nhiên, không phải ai cũng nắm được các điểm cốt lõi của mẫu hình để phân tích, đầu tư cho hợp lý. Với việc khái quát hóa mẫu hình người viết mong muốn nhà đầu tư có thể hiểu và sử dụng được các dạng mẫu hình để phục vụ tốt quá trình đầu tư.
Khái quát hóa mẫu hình
Nhiều nhà đầu tư sử dụng các dạng mẫu hình nhưng không để ý rằng các mẫu hình trong phân tích kỹ thuật luôn có một mẫu số chung nhất định. Nếu tìm được mẫu số chung, nhà đầu tư sẽ dễ dàng nắm bắt các dạng mẫu hình khác nhau để phục vụ cho mục đích đầu tư. Có ba đặc điểm chung về mẫu hình mà nhà đầu tư cần nắm bắt.
Thứ nhất, các mẫu hình sẽ có một điểm bắt đầu/ điểm khởi đầu (Enter). Đây là điểm mà tại đó, mẫu hình sẽ được xem xét là đang hình thành. Với mẫu hình vai đầu vai thì đó là điểm giao đầu tiên giữa đường giá và đường viền cổ (neck line), với mẫu hình tam giác thì đó là điểm giao giữa đường xu hướng đi qua các đáy của mẫu hình với đường giá (xem hình 1). Điểm này được đánh dấu là điểm khởi đầu của mẫu hình và từ đây chúng ta theo dõi sự hình thành của mẫu hình và chờ mẫu hình được xác nhận.
Thứ hai, các mẫu hình thường bị giới hạn bởi một hoặc nhiều ngưỡng giới hạn, ngưỡng giới hạn có thể là kháng cự, hỗ trợ hoặc là đường xu hướng đi qua các đỉnh hoặc đáy sau điểm bắt đầu. Như với mẫu hình chữ nhật, giá sẽ được giới hạn bởi hai ngưỡng gồm một kháng cự bên trên và một ngưỡng hỗ trợ bên dưới. Với mẫu hình tam giác cân thì đó là 2 đường xu hướng, một đường đi qua các đỉnh và một đường đi qua các đáy. Các giới hạn này thường giúp chúng ta nhận biết được mẫu hình hiện tại là dạng mẫu hình gì, quan trọng hơn giới hạn này thường được sử dụng làm điểm kích hoạt các chiến lược giao dịch.
Hình 1. Một số mẫu hình giá
Nguồn: Technical Analysis: The Complete Resource for Financial Market Technicians, 3rd Edition. Charles D. Kirkpatrick II and Julie R. Dahlquist
|
Thứ ba, các mẫu hình luôn có một điểm kích hoạt mẫu hình/ điểm phá vỡ (breakout) để xác định mẫu hình được hình thành và có thể giao dịch. Thường là điểm nằm trên các ngưỡng giới hạn đã được nói ở trên. Khi giá giao cắt với các ngưỡng tới hạn sẽ xác nhận một điểm phá vỡ, tại đó, mẫu hình sẽ được xác nhận hay quá trình hình thành mẫu hình đã được hoàn tất. Ví dụ, với mẫu hình vai đầu vai thì điểm phá vỡ xuất hiện khi giá cắt xuống đường viền cổ, với mẫu hình tam giác thì điểm này xuất hiện khi giá cắt lên hoặc xuống ngưỡng hỗ trợ/ kháng cự. Theo đó, khi mẫu hình được xác nhận thì mẫu hình sẽ đi theo mục tiêu giá đã được xác định từ trước (mục tiêu giá sẽ phụ thuộc vào loại mẫu hình đã được xác nhận) với mẫu hình vai đầu vai thì đó là chiều cao của mẫu hình với mẫu hình lá cờ thì mục tiêu giá sẽ bằng cán cờ.
Những chiến lược giao dịch dựa trên mẫu hình đều dựa trên điểm phá vỡ để mở vị thế. Do đó, nếu không xuất hiện điểm này thì mẫu hình không được xác nhận, và khi mẫu hình không được xác nhận thì xác suất mẫu hình thất bại là khá lớn.
Một số vấn đề khác về mẫu hình
Nhiều nhà đầu tư phân tích mẫu hình và giao dịch theo các mẫu hình này nhưng thường gặp một số lỗi, nên nhà đầu tư cần chú ý một số điểm sau:
Chỉ giao dịch khi mẫu hình được xác nhận. Nếu không có điểm phá vỡ xuất hiện thì nhà đầu tư không nên mở vị thế giao dịch theo mẫu hình do (1) nếu không được xác nhận thì xác suất thất bại của mẫu hình là rất lớn. Điểm phá vỡ là điểm mấu chốt để giao dịch, khi xuất hiện điểm này thì rủi ro thất bại của mẫu hình sẽ giảm đi rất nhiều. Nên các vị thế mua/ bán sẽ an toàn và tạo nhiều lợi nhuận hơn nếu giao dịch sau khi xuất hiện điểm phá vỡ. (2) Mẫu hình chúng ta nhìn thấy có thể bị thay đổi nếu không có điểm phá vỡ. Ví dụ, mẫu hình đảo chiều hai đỉnh, nếu không có điểm phá vỡ thì mẫu hình này có thể chuyển thành mẫu hình chữ nhật (một dạng mẫu hình trung tính) có thể củng cố xu hướng hoặc đảo chiều xu hướng. Điều này làm đặc tính mẫu hình thay đổi và làm chiến lược đầu tư bị sai, qua đó làm vị thế mua/bán gánh chịu thêm rủi ro không đáng có.
Hình 2. Mẫu hình hai đỉnh có thể chuyển thành mẫu hình chữ nhật
 |
Hiện tượng pullback và throwback. Hiện tượng này thường xuất hiện sau khi điểm phá vỡ xuất hiện. Nếu giá cắt xuống các ngưỡng hỗ trợ thì hiện tượng pullback sẽ xuất hiện, ngược lại là hiện tượng throwback. Theo đó, giá sẽ phục hồi/ điều chỉnh để kiểm định các ngưỡng đã bị phá vỡ trước khi điều chỉnh (tăng trưởng) tiếp. Vấn đề ở đây là hiện tượng này rất thường diễn ra với xác suất 60-67% với mẫu hình vai đầu vai, các mẫu hình khác cũng vậy. Thêm vào, khi hiện tượng này xuất hiện, khả năng đạt được mục tiêu giá theo mẫu hình sẽ tăng lên đáng kể.
Mẫu hình không phải “chén thánh”. Xét cho cùng mẫu hình cũng chỉ là một công cụ phân tích kỹ thuật, và bất kỳ công cụ phân tích nào cũng có khả năng thất bại (sai) nhất định. Bất kỳ mẫu hình nào cũng có xác suất thất bại nhưng khả năng thất bại của các mẫu hình thường thấp hơn các công cụ khác, như mẫu hình vai đầu vai (mẫu hình tạo được lợi nhuận cao nhất theo Charles D. Kirkpatrick II và Julie R. Dahlquist) nhưng cũng có tỷ lệ thất bại 4%. Vì thế, khi mẫu hình thất bại xuất hiện, thì nhà đầu tư cũng nên cắt lỗ để bảo vệ nguồn vốn.
Khi nào mẫu hình thất bại. Như đã đề cập ở trên mẫu hình được xác nhận khi xuất hiện một điểm phá vỡ, điểm này cũng chính là ngưỡng để xác định mẫu hình thất bại hay không. Với mẫu hình vai đầu vai, đường viền cổ được xem là điểm kích hoạt. Vì thế, nếu giá quay lại đóng cửa trên đường này thì đó chính là tín hiệu xác nhận cho sự thất bại của mẫu hình.
Chú ý: Số liệu phân tích trong bài được lấy từ cuốn Technical Analysis: The Complete Resource for Financial Market Technicians, 3rd Edition của Charles D. Kirkpatrick II và Julie R. Dahlquist.